काठमाडौं । धादिङको बेनीघाट रोराङ गाउँपालिका–७ स्थित कृष्णभीरमा भदौ १४ गते त्रिशूली नदीमा आएको बाढीले पृथ्वी राजमार्ग तहसनहस बनाइदियो। काठमाडौँ उपत्यकालाई देशका अन्य भूभागसँग जोड्ने प्रमुख नाका मुग्लिन–काठमाडौँ खण्ड ठप्प भएपछि देशको राजधानी एकैछिनमा नाकाबन्दीजस्तै सङ्कटग्रस्त अवस्थामा पुग्यो। यस्तो विषम र आपत्कालीन परिस्थितिमा पुनः एकपटक राज्यको ध्यान ललितपुर र मकवानपुरलाई जोड्ने ऐतिहासिक कान्ति लोकपथतर्फ मोडिएको छ। पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएसँगै यतिबेला हेटौँडाबाट उपत्यका भित्रिने मालवाहक र यात्रुवाहक सवारीसाधनहरू त्रिभुवन राजपथ हुँदै काठमाडौँ आइरहेका छन् भने काठमाडौँबाट फर्किने खाली मालवाहक ट्रक र कन्टेनरहरूको लामो पङ्क्ति कान्ति लोकपथतर्फ सोझिएको छ। आपत् पर्दा सधैँ उद्धारकर्ताका रूपमा उभिने यो सडकखण्ड अहिले चौबीसै घण्टा हजारौँ ठूला गाडीहरूको धूलो र घडाधडले घन्किरहेको छ। तर, यो सडकले अहिले भोगिरहेको अत्यधिक सवारी चाप र अस्तव्यस्तता कुनै प्राकृतिक विपत्तिको आकस्मिक उपज मात्र होइन, यो त दशकौँदेखि राज्यले देखाउँदै आएको चरम लापरवाही, दूरदर्शिताको अभाव र तदर्थवादी सोचको जिउँदो प्रमाण हो।

कान्ति लोकपथ कुनै नयाँ वा हालै परिकल्पना गरिएको सडक होइन। यसको इतिहास सात दशक पुरानो छ। २०१३ सालमा निर्माण थालिएको यो सडकको उद्घाटन २०१४ साल माघ ९ गते तत्कालीन राजा महेन्द्रले गरेका थिए। त्यसको दुई वर्षपछि अर्थात् २०१६ सालमा राजा महेन्द्र स्वयंले यसै मार्ग भएर गाडी चलाउँदै हेटौँडासम्मको यात्रा पूरा गरेका थिए। काठमाडौँलाई हेटौँडासँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो र रणनीतिक राजमार्गका रूपमा विकसित गर्न सकिने प्रचुर सम्भावना बोकेको यो सडक सोही वर्ष आएको एउटा पहिरोपछि भने तब्बल ४० वर्षसम्म पूर्ण रूपमा ठप्प बन्यो। सात दशकअघि खोलिएको ट्र्याकलाई रणनीतिक रूपमा स्तरोन्नति गरेर सधैँभरि सञ्चालनयोग्य बनाउनेतर्फ कुनै पनि सरकारले ठोस चासो देखाएनन्। विसं २०५५ मा कोरिया सरकारले अनुदानमा यस सडकको विस्तृत आयोजना प्रतिवेदन (डिपिआर) तयार गर्ने प्रस्ताव अघि बढाएपछि र २०५६ सालबाट डिपिआर डिजाइनको काम सुरु भएपछि मात्र राज्यको ध्यान यसतर्फ पुनः खिचिएको थियो।

पछि २०६६ सालमा ‘कान्ति लोकपथ आयोजना’ गठन गरेर स्तरोन्नति र पुनःनिर्माणको काम थालियो। तर, आयोजना सुरु भएको १५ वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा र अर्बौँ रुपैयाँ बजेट स्वाहा भइसक्दा पनि आजसम्म यो सडक पूर्ण रूपमा व्यवस्थित र सुरक्षित बन्न सकेको छैन। विपत्तिको बेला पृथ्वी राजमार्ग ठप्प हुँदा मात्र कान्ति लोकपथलाई सम्झिने र सामान्य अवस्थामा यसलाई अलपत्र छाड्ने सरकारी नियतले गर्दा नै आज यो सडक संकटको बेला भरपर्दो सहारा बन्नुको साटो सास्तीको पर्याय बनिरहेको छ।

अहिले उपत्यकाबाट बाहिरिने सवारीसाधनहरू ललितपुरको एकान्तकुनाबाट नक्खु करिडोर हुँदै टीकाभैरव पुग्छन् र त्यहाँबाट कान्ति लोकपथ हुँदै मकवानपुरतर्फ सोझिन्छन्। तर ललितपुरको गोदावरी नगरपालिका–६ टीकाभैरवदेखि मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिकासम्मको सडक यात्रा कुनै सास्तीभन्दा कम छैन। ८९ किलोमिटर लम्बाइ रहेको यो राजमार्गको ३८ किलोमिटर भाग ललितपुर र ५१ किलोमिटर भाग मकवानपुरमा पर्छ। अधिकांश भाग कालोपत्र भइसकेको दाबी गरिए पनि पहिरो, चट्टान कटान र निर्माणाधीन अवस्थाका कारण अझै पनि करिब चार किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा कच्ची र अत्यधिक जोखिमयुक्त छ। कान्ति लोकपथ योजनाका सुपरभाइजर माधवप्रसाद घिमिरेका अनुसार गोदावरी गाउँपालिकाको बिर्खेधारादेखि बागमती गाउँपालिकाका विभिन्न संवेदनशील क्षेत्रहरूमा निरन्तर पहिरो खस्ने क्रम जारी छ।

बागमती गाउँपालिका–३ अन्तर्गत पर्ने भालुखोला, कार्कीबास, छपेली नजिकैको काल्चे पहिरो, टाकुर्से र पाङ्दुर क्षेत्र यो सडकका सबैभन्दा ठूला अवरोधक हुन्। भान्से खोलामा एकतर्फी मात्र ट्र्याक उपलब्ध भएकाले ठूला सवारीसाधनहरू घण्टौँसम्म लाइनमा बस्न बाध्य छन्। पाङ्दुर भन्ने ठाउँमा त जम्मा ८०० मिटरको दूरी पार गर्न सवारीसाधनलाई २५ मिनेटदेखि आधा घण्टासम्मको समय लाग्ने गर्छ। यसैगरी तामाखानीमा रहेको कठिन चट्टान काट्न नसक्दा ६५ मिटरको छोटो बाटोमा ठूलो ट्राफिक जाम हुने गरेको छ। चट्टान कटानको काम अति सुस्त गतिमा चलिरहँदा सवारीसाधनहरूले थोरै दूरी पार गर्न धूलो र घाममा लामो समय कुर्नुपर्ने बाध्यता छ।

भदौ १० गते भोटेकोशीमा बाढी आउनुअघि र कृष्णभीरमा बाटो भत्किनुअघि दैनिक मुस्किलले १०० वटा जति साना सवारीसाधन गुड्ने यस सडकमा अहिले एक्कासि सवारीको चाप ह्वात्तै बढेको छ। काठमाडौँ उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अनुसार अहिले यस राजमार्गमा १२, १४ र १६ चक्के भारी मालवाहक गाडीहरू दैनिक २ हजार ५०० देखि ३ हजारसम्म हुइँकिइरहेका छन्। समग्रमा दैनिक १५ सयभन्दा बढी गाडीहरू ओहोरदोहोर गरिरहेका छन्। रातभर मर्मत गरेर पुरेको कच्ची र कमजोर सडक दिउँसो यस्ता भारी गाडीहरूको निरन्तर आवागमनले पुनः भत्किने र हिलो तथा धूलोमा परिणत हुने दुष्चक्र चलिरहेको छ।

गत ११ वर्षदेखि कान्ति लोकपथ योजनामा सुपरभाइजरका रूपमा कार्यरत माधवप्रसाद घिमिरेको तितो अनुभव छ– राज्यले सङ्कट वा आपत् पर्दा मात्र कान्ति लोकपथको सम्झना गर्छ, सामान्य अवस्थामा यसको मर्मत सम्भार र निर्माणलाई गति दिने काम कहिल्यै प्राथमिकतामा पर्दैन। पछिल्लो समय यो योजनाका लागि एकमुष्ट ३ अर्ब रुपैयाँ बजेट विनियोजन भएर ७० प्रतिशत काम सकिएको दाबी गरिए तापनि सडकको वर्तमान दुर्दशाले राज्यको कार्यशैलीमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। निर्माण पूरा नहुँदै र सडकको संरचना सुदृढ नहुँदै एक्कासि बढेको गाडीको चापले गर्दा बाँकी ३० प्रतिशत काम गर्न झनै कठिन भइरहेको छ। साँघुरो र निर्माणाधीन बाटोमा ठूला रात्रि बसहरू र मालवाहक ट्रकहरू एकैसाथ जुध्दा दुर्घटनाको जोखिम उच्च बनेको छ। एकतर्फी बाटो भएकाले एउटा गाडी बिग्रिए वा रोकिए पनि पछाडि दर्जनौँ गाडीहरूको लामो लाइन लाग्ने गरेको छ।

कान्ति लोकपथको दयनीय अवस्थाको अर्को प्रमुख कारण संरचनागत पूर्वाधारको अभाव र फितलो व्यवस्थापन हो। विसं २०८१ को विनाशकारी बाढीले बागमती खोलाको पक्की पुल बगाएपछि त्यहाँ अस्थायी बेलिब्रिज जडान गरिएको छ। बेलिब्रिजको सीमित भारवहन क्षमता र सुरक्षा जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै अहिले काठमाडौँबाट फर्किने खाली मालवाहक गाडीहरूलाई मात्र यो बाटो भएर जाने अनुमति दिइएको छ। यदि बागमतीमा समयमै स्थायी र मजबुत पुल निर्माण गरिएको भए वा सडक फराकिलो बनाइएको भए आज उपत्यका भित्रिने र बाहिरिने दुवैतर्फका गाडीहरू यही छोटो मार्गबाट सहजै सञ्चालन हुन सक्थे। सडकमा गाडीको चाप ह्वात्तै बढेपछि काठमाडौँ उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयले भट्टेडाँडा र टीकाभैरवमा २४ सै घण्टा हेभी इक्युपमेन्ट (डोजर र एस्क्याभेटर) तैनाथ राखेको छ। साथै टाखेल, ट्याक्सी पार्क, ढोलाहिटी, टीकाभैरव फूलबारी, टीकाभैरव बजार, तीनपाने र भट्टेडाँडा जस्ता संवेदनशील स्थानहरूमा ट्राफिक प्रहरी परिचालन गरी चौबीसै घण्टा ट्राफिक व्यवस्थापनको प्रयास त गरिएको छ, तर यो केवल क्षणिक ‘फायर फाइटिङ’ मात्र हो।

राज्यको यो अल्पकालीन र तदर्थवादी नीतिको ललितपुर क्षेत्र नम्बर १ का प्रतिनिधिसभा सदस्य बुद्धरत्न महर्जनले आलोचना गरेका छन्। उनले प्रतिनिधि सभाको बैठकको शून्य समयमा बोल्दै राष्ट्रिय राजमार्गका रूपमा रहेको कान्ति लोकपथलाई सामान्य अवस्थामा सरकारले पर्याप्त बजेट र प्राथमिकता नदिएको भन्दै कडा आपत्ति जनाएका थिए । विपत्ति आएर मुख्य सडक ठप्प भएपछि मात्र वैकल्पिक सडक खोज्ने सरकारी बानीको भत्र्सना गर्दै उनले सङ्कट आउनुअघि नै यस्ता रणनीतिक मार्गहरूलाई सुरक्षित, सक्षम र सञ्चालनयोग्य बनाउनु राज्यको पहिलो दायित्व भएको बताएका थिए।

कान्ति लोकपथमा एक्कासि बढेको यो सवारी चापले स्थानीय जनजीवन र साना व्यवसायीहरूलाई समेत अनौठो मारमा पारेको छ। सामान्यतया सडकमा सवारीसाधनको चहलपहल बढ्दा स्थानीय व्यापार–व्यवसाय फस्टाउने अपेक्षा गरिन्छ, तर कान्ति लोकपथको वास्तविकता भने ठ्याक्कै उल्टो छ। सडकमा गाडीको ताँती भए पनि स्थानीय व्यापारीहरूको व्यापार भने ठप्पप्रायः छ।

कान्ति लोकपथको वर्तमान चित्रले नेपालको समग्र पूर्वाधार विकास, बजेट व्यवस्थापन र प्रशासनिक सुस्तताको कुरुप ऐना देखाउँछ। राजधानी जोड्ने मुख्य नाका मानिने पृथ्वी राजमार्ग पहिरो वा बाढीका कारण वर्षेनि पटक–पटक बन्द हुने गर्छ। कृष्णभीर, जोगिमारा वा बेनीघाटमा पहिरो खस्नु नेपालका लागि कुनै नयाँ वा अप्रत्याशित घटना होइन। यस्तो पूर्वअनुमानित जोखिम हुँदाहुँदै पनि त्यसको विकल्पका रूपमा रहेका कान्ति लोकपथ, त्रिभुवन राजपथ वा अन्य सहायक मार्गहरूलाई वर्षभरि नै चुस्त, फराकिलो र सुरक्षित अवस्थामा राख्नुपर्ने हेक्का राज्य सञ्चालकहरूलाई नहुनु चरम गैरजिम्मेवारीपन हो।

७० वर्षअघि रेखाङ्कन गरिएको ८९ किलोमिटरको सडकलाई द्रुत गतिमा सम्पन्न गर्न नसक्नु, चट्टान काट्ने साधारण कामलाई पनि वर्षौँसम्म लम्ब्याउनु र बर्खा याममा पहिरो पन्छाउन डोजर राखेर बस्नुलाई नै सफलता मान्नु नेपालको विकास प्रशासनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो। सङ्कट आएपछि मात्र ब्युँझिने र विपत् टरेपछि पुनः निद्रामा ढल्किने सरकारी प्रवृत्ति अन्त्य नभएसम्म कान्ति लोकपथ जस्ता रणनीतिक राजमार्गहरू सधैँ यस्तै लापरवाही र सास्तीको चक्रब्यूहमा फसिरहनेछन्। अब पनि सरकारले यस सडकलाई मौसमी विकल्पका रूपमा मात्र हेर्ने दृष्टिकोण बदलेर बाह्रै महिना सुरक्षित र व्यवस्थित सञ्चालनयोग्य राष्ट्रिय राजमार्गका रूपमा पूर्णता दिनु अत्यावश्यक भइसकेको छ।