काठमाडौँ । जेन-जी आन्दोलनको आडमा नेपाल प्रहरीको बर्दी, हतियार, र सार्वजनिक सम्पत्तिको अपमान गर्ने तथा क्षति पुर्याउने कार्यमा संलग्न व्यक्तिहरूमाथि प्रहरीले कारबाही प्रक्रिया तीव्र पारेको छ। हालै काठमाडौँ लगायत देशका विभिन्न ठाउँमा भएका विरोध प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीका बर्दी लगाएर मजाक उडाउने, प्रहरी चौकीमा आगजनी गर्ने, र प्रहरीमाथि नै आक्रमण गर्ने जस्ता अराजक घटनाहरू घटेका थिए।
भदौ २३ गते १९ जनाको ज्यान जाने गरी भएको जेन–जी आन्दोलनको राप २४ गते देशका विभिन्न सहरका सडकमा सल्कियो। जहाँ रक्षकहरू निरीह बन्न पुगे र भिड अराजक। यो घटनाले सामाजिक सञ्जालमा समेत ठूलो तरङ्ग ल्याएको छ । जहाँ प्रहरीमाथि भएका ज्यादतीका भिडियोहरू छरिएका छन् र त्यसले नागरिकमा आक्रोश र वितृष्णा दुवै जन्माएको छ ।आन्दोलनकारीले प्रहरीको बर्दी, हेल्मेट र हतियार लुटेर लगाएका भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा डढलोअझै फैलिरहेका छन् । कोही ट्राफिक प्रहरीको नक्कल गरीरहेका देखिन्छन्, कोही वाकी–टकी लिएर सिट्टी बजाइरहेकाका छन् । कोही जलिरहेका गाडीहरूका अगाडि प्रहरीको बर्दीमा अपशब्द बोल्दै नाच्दै धुम्रपान गरीरहेका छन् जसले मानवतालाई नै गिज्याएको छ ।
कतिपयले त घरमा पुगेर बर्दी लगाउँदै ’प्रहरी बन्ने सपना पूरा भयो’ भन्दै भिडियो पोस्ट गरे। जिल्ला प्रहरी कार्यालय कास्कीका एसपी श्यामबाबु ओलियाको बर्दी लगाएर फोटो खिच्ने एक प्रदर्शनकारीलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । प्रहरीको बर्दी लगाएर समेत चोरजस्तो देखिएका ती प्रदर्शनकारीको फोटो अहिले पनि भाइरल छ । अहिले प्रहरीको बर्दीको दुरुपयोग गर्दै रमायरहेकाहरुको भिडियोमा धेरैले गाली बर्षाइरहेका छन् । ’प्रहरीको कपडा लगाए पनि अनुहार त चोरकै देखिने रहेछ,’ ’अहिले हिरो बन्दैछस्, प्रहरीले धुलो हुने गरी कुटेपछि थाहा पाउलास्,’ ’यो भिडियो सेभ गरौँ, प्रहरीसम्म पु¥याउनुपर्छ,’ र ’हामीले यस्तो अराजकताका लागि आन्दोलन गरेका थिएनौं’ जस्ता हजारौँ प्रतिक्रियाहरू आइरहेका छन् । जसले आन्दोलनको नाममा भएको छाडापनप्रति नागरिकको असन्तुष्टि र प्रहरीप्रतिको सहानुभूति झल्काउँछ।
जब प्रहरीले हार माने!
डिजिटल अपमानभन्दा कैयौँ गुणा भयानक छ । सडकमा प्रहरीले भोगेको भौतिक आक्रमण। तीनकुने प्रहरी बिटका प्रहरीहरूलाई दुवै हात माथि उठाउन लगाएर युद्धबन्दी जसरी लस्करै हिँडाइएको दृश्य हृदयविदारक छ । ’प्रहरीले गोली हानेर युवा मार्यो, अब यिनीहरूलाई ठीक पार्नुपर्छ,’ भन्दै गरिएका उत्तेजक नाराहरूले परिस्थिति थप भयावह बनायो। देशैभरका प्रहरी चौकीहरूमा एकैसाथ आक्रमण सुरु भयो। काठमाडौंका बौद्ध, महाराजगन्ज, नक्साल, दरबारमार्गदेखि सिंहदरबार अगाडिको ट्राफिक कार्यालयसम्म आगोको मुस्लोमा परे। भक्तपुर, काभ्रे, दाङ, इटहरी, विराटनगर र धनुषाका चौकीहरू जलेर खरानी भए। यस क्रममा तीन जना प्रहरीले कुटपिटबाट ज्यान गुमाए।
प्रहरीविहीन सहर र नागरिकको डर
जब प्रहरी संयन्त्र कमजोर भयो, कारागारका पर्खालहरू भत्किन थाले। कैदीहरू सडकमा निस्केपछि आम मानिसमा असुरक्षा र त्रासको कालो बादल मडारियो। गतबुधबार सडकबाट प्रहरी लगभग हरायो। त्यही बेला नागरिकले महसुस गरे– प्रहरीको अभाव कति महँगो पर्दो रहेछ। ’जे जस्तो भए पनि प्रहरी हाम्रै सुरक्षाका लागि हो भनेर अब सबैले बुझे होलान ।
बर्दीबिनै जनताको सेवामा खटिए प्रहरी
बिहीबार नेपाल प्रहरीले ’प्रदर्शनका क्रममा नियन्त्रणमा लिइएका वा फेला परेका हतियार, सञ्चार साधन र अन्य सामग्रीहरू कृपया नजिकको प्रहरी कार्यालयमा बुझाइदिनुहोला’ भन्दै सूचना जारी गर्यो। यो सूचनापछि सामाजिक सञ्जालको ट्रेन्ड बदलियो। बर्दी दुरुपयोग गर्नेका भिडियोमा ’तेरो खोजी हुँदैछ’ भन्दै प्रहरीको त्यही सूचना कमेन्ट गर्नेको लहर चल्यो। एक युवाले त आफूले भिडमा रमाइलोका लागि मात्र पोशाक लगाएको र फिर्ता गरिसकेको भन्दै माफी माग्दै भिडियो नै बनाए। ललितपुरको टीकाभैरवमा भने स्थानीय बासिन्दा आफैँ जुटेर चौकीमा विस्थापित भएका प्रहरीलाई पुनस्र्थापित गराए, खादा लगाएर स्वागत गर्दै सुरक्षाको जिम्मा लिन आग्रह गरे। बिहीबारदेखि देशभर प्रहरी पुनः सक्रिय भइरहेको छ, चोक–चोकमा प्रहरी बलको उपस्थिति देखेर स्थानीय केही ढुक्क भएका छन्। बिना बर्दी चप्पलमै अहिले प्रहरी जनताको सेवामा खटिएका छन् ।
बर्दीको दुरुपयोग गर्दै मजाक उडानेहरुलाई कस्तो हुन्छ कारवाही ?
सार्वजनिक शान्ति तथा सुरक्षासम्बन्धी ऐन, २०२७ अनुसार प्रहरी पोशाकको प्रयोगले सार्वजनिक भ्रम, अशान्ति वा डर उत्पन्न गराउने उद्देश्य लिएको पाइएमा यसलाई गम्भीर अपराध मानिन्छ र थप अनुसन्धान तथा कडा सजायको सिफारिस गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी, प्रहरी पोशाक प्रयोग गरेर दङ्गा, आगजनी, लुटपाट, आक्रमण वा अन्य संगठित आपराधिक गतिविधि गरियो भने यो गम्भीर आपराधिक समूह अन्तर्गत पर्ने र यस्तो अवस्थामा १९ वर्षसम्म कैद वा ठूलो जरिवाना हुन सक्छ। प्रहरीले यस्ता घिनलाग्दो हर्कत गर्नेलाई खोजेर पाता कस्न थालिसकेको छ। ध्ेरैले अहिले प्रहरीका खोसेका बन्दु, पोसाक फिर्ता गर्न थालीसकेका छन् । तर धेरैले अहिले पनि समाजिक संजालमा भिडियो पोस्ट्याउर रमाइलो गरीरहेको देखिन्छ ।
सबै गुमाएको प्रहरीले अहिले कसरी गर्दैछ काम ?
भदौ २४ गते सडकमा लडाएर कुटीकुटी प्रहरीका ३ जवानलाई कुटीकुटी मारियो । असई मारिए । प्रहरी वृत्तमा दनदनी आगो लागेकाले भवनमा प्रहरी ठूलो संख्यामा फसेका थिए ।
महाराजगञ्जको तर्फबाट असई हिमबहादुर विकले रानीपोखरीका प्रमुख एआईजी दानबहादुर कार्कीलाई फोन गरेर चालिस पचास प्रहरीको ज्यान जोगाएका थिए । जुन अडियो अहिले समाजिक संजालमा समेत भाइरल छ । अवस्था यस्तो थियो, जहाँ सडकमा लडाएर कुटीकुटी प्रहरी जवानलाई मारियो । असई मारिए । सँगैका सहकर्मी मारिएका थिए । वृत्तमा दनदनी आगो लागेकाले भवनमा प्रहरी ठूलो संख्यामा फसेका थिए । बेलैमा सेटमा चिच्याउँदै असई विकले सञ्चार फ्लो नगरेको भए सायद अरु थुप्रै हताहती हुनसक्थ्यो । २४ भदौमा भएको जेनजीको प्रदर्शनमा वृत्त महाराजगञ्जका असई मिलन राय, जवान उत्तम थापा र प्रभाग कोटेश्वरका जवान अमृत गुरुङ मारिए ।
बेलैमा सेटमा चिच्याउँदै असई विकले सञ्चार फ्लो नगरेको भए सायद अरु थुप्रै हताहती हुनसक्थ्यो । प्रहरी मारिएका यी दुवै ठाउँका निरीक्षण शनिबार मात्रै नवनियुक्त प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले गरिन् । नागरिकको सुरक्षाका लागि खटिएका प्रहरी नै मारिएको ठाउँमा पुगेकी कार्कीले त्यहाँका प्रहरीलाई के ढाडस दिइन् वा उनीहरूको मनोबल उकास्न प्रहरीलाई के हौसला दिइन् भन्ने विषय भावी दिनहरूबाट बिस्तारै खुल्दै जाला । तर सर्वश्व गुमाएको प्रहरीले कुन आशाले काम गर्ला ? यो प्रश्न अहिलेको मुख्य विषय हो ।
जेनजी आन्दोलनमा प्रहरीले यति क्षति व्यहो¥यो कि त्यसको हिसाब अहिलेसम्म प्रहरी प्रधान कार्यालयले गर्न सकेको छैन । नेपाल प्रहरीका केन्द्रीय प्रवक्ता तथा डीआईजी विनोद घिमिरे भन्छन्, ‘भौतिक क्षति कल्पना गरेभन्दा बढी भएको छ । क्षति संकलनका लागि डेस्क स्थापना गरेर काम सुरु गरेका छौं ।’
तोडफोड र आगजनी भएको ५ दिन बित्दासम्म प्रहरीले क्षति संकलन गर्न सकेको छैन । काठमाडौंकै हकमा पनि उपत्यकाका तीन जिल्लामा रहेका डीएसपीले कमाण्ड गर्ने १८ वटा वृत्त मध्ये एउटा मालीगाउँ वृत्त मात्रै सग्लो छ । बाँकी १७ वटा वृत्तहरू ध्वस्त बनाइएका छन् ।
आन्दोलन दमन र गोली चलाउने काममा कुनै संलग्न नै भएका काठमाडौं उपयत्का ट्राफिक प्रहरी कार्यालय, उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयसम्ममा आगजनी र तोडफोड भएको छ । एआईजी बस्ने काठमाडौं उपत्यका प्रहरी कार्यालय रानीपोखरी पनि खरानी बनेको छ । यो त उपत्यकाको मात्रै भयो ७७ वटै जिल्लाहरूमा प्रहरीका कुनै न कुनै कार्यालयहरूमा तोडफोड र आगनी भएको प्रवक्ता घिमिरे बताउँछन् । यही क्षतिको विवरण संकलन गर्ने काम अहिले भइरहेको छ ।
योसँगै प्रहरीका हतियार र गोली गट्ठा पनि त्यति नै मात्रामा लुटिएका छन् । प्रदर्शनकाहरूले लुटेका जति धेरैजसो हाहतियार प्रहरीका हुन् । कति हातहतियार लुटपाट भयो यसको यकिन प्रहरीले अहिलेसम्म गर्न सकेको छैन । प्रहरीका लुटिएका हतियार मध्ये शनिबारसम्म नेपाली सेनाले मात्रै २६८ थान बरामद गरेको थियो । आइतबार मात्रै काभ्रे प्रहरीले ७३० राउण्ड गोलीसहित ८ जनालाई पक्राउ गरेको छ । भौतिकका साथै हातहतियारको क्षति पनि ठूलो क्षति प्रहरीले ब्यहोरेको छ ।
अहिले सडकमा ड्युटी खटिएका केही ट्राफिकको पोशाक छैनन् । कसैको ट्राफिक क्याप छैन । कसैको फुक्ने सिट्टी छैन । गन्तव्यमा पुग्ने साधन त त्यसबेलै खरानी भए ।
लत्ताकपडा नै लुटेर र जलेर नष्ट भएपछि अहिले हेडक्वाटरबाट कपडा ल्याउँदै धमाधम सिलाउन सुरु गरिएको काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालय रामशाहपथका एसएसपी नवराज अधिकारी बताउँछन् ।
यी सबै चिज गुमाएको प्रहरीसँग छ चाहिँ के ? अब प्रहरीसँगै एउटै चिज छ–फेरि उठ्नुको विकल्प छैन । प्रहरीसँग आशा छ, विश्वास छ–खरानी टकटकाएर फेरि उठ्नुको विकल्प छैन ।
यसका लागि प्रहरीको मनाबोल समुदायस्तबारै उकास्न जरुरी छ । त्यसका प्रहरी केही समुदायहरूबाट काम पनि सुरु भएका छन् । ललितपुरका स्थानीयहरूले ठाउँ ठाउँका प्रहरी कार्यालयहरूमा फूलमालासहित प्रहरीलाई स्वागत गरेका छन् । पोखरालगायत केही ठाउँहरूमा स्थानीय तथा व्यवसायीहरूको सक्रियतामा प्रहरी भवन निर्माणको काम पनि सुरु भएको छ ।
