काठमाडौँ । सुदूरपश्चिमको पहाडी जिल्ला बाजुरा। जहाँ बादल र धर्तीको दूरी कम लाग्छ, तर मान्छे र सुविधाको दूरी समुद्रभन्दा गहिरो छ। यही भूगोलको काखमा छ, बुढीगंगा नगरपालिका। साउनको महिना, आकाशबाट पानी होइन, मानौ विपत्ति बर्सिरहेको थियो। हरियालीले ढाकिएका डाँडाहरू सुन्दर त देखिन्थे, तर ती सुन्दरताभित्र लुकेको थियो हजारौं पार्वती ल्वारहरूको पीडा, संघर्ष र अनिश्चित भविष्य।

२२ वर्षीया पार्वती ल्वार। यो उमेर सपना देख्ने र भविष्य कोर्ने हो, तर पार्वतीको काँधमा जिम्मेवारीको भारी थियो। उनको पेटमा तेस्रो सन्तान हुर्किरहेको थियो। डाक्टरले दिएको मिति थियो साउन २० गते। तर कहिलेकाहीँ प्रकृतिले पात्रो हेर्दैन, आफ्नै नियममा चल्छ। पार्वतीको घर बुढीगंगा–७, झालीमा थियो। तर उनको जीवन झालीमा होइन, एकप्रकारको भुमरीमा थियो। सासु–ससुरासँग छुट्टै बस्ने उनी, श्रीमान् गणेश ल्वार भने दुई सन्तान र श्रीमतीको पेट पाल्न सात समुद्रपारि, भारतमा चौकीदारी गर्थे। गर्भ बसेदेखि नै श्रीमानको न्यानो साथ र हेरचाह उनका लागि एउटा कथाजस्तै थियो। घरमा हेरचाह गर्ने कोही थिएन। सुत्केरी व्यथाले च्याप्दा स्वास्थ्य संस्थासम्म बोकेर लैजाने मान्छे पनि थिएनन्, न त एम्बुलेन्स बोलाउने आर्थिक हैसियत नै। सुत्केरी हुने दिन नजिकिँदै गर्दा, उनलाई थाहा थियो— यो लडाइँ उनले एक्लै लड्नुपर्छ। त्यसैले, केही सहाराको आशमा उनी बुढीगंगा–५, कोटबाडामा रहेको माइतीघर पुगिन्। कम्तिमा आमाको साथ त होला! तर नियतिले उनको परीक्षा लिन अर्कै योजना बनाएको थियो।

साउन ७ गतेको त्यो रात। पार्वतीको पेटमा हल्का दुखाइ सुरु भयो। उनले सोचिन्, “अझै समय छ, यो सामान्य दुखाइ होला।“ उनले आफ्नी आमालाई पनि केही भनिनन्। गाउँघरको त्यो पुरानो सोच— व्यथा लागेको कुरा अरूलाई सुनायो भने झन् पीडा बढ्छ। यही गलत मान्यताले उनलाई चुप बस्न बाध्य बनायो। रातभरि दुखाइ बढ्दै गयो। जब बिहानको पहिलो किरणले बाजुराका डाँडाहरूलाई छोयो, पार्वतीले बुझिन्— अब स्वास्थ्य संस्था नपुगी सुख छैन। बिहानको १० बज्दै थियो। उनले माइतीघरबाट करिब ३० मिनेटको दूरीमा रहेको टाँटे स्वास्थ्य चौकी जाने निधो गरिन्। कसैलाई नभनी, एक्लै। पेटमा हुर्किरहेको बच्चा र मनमा अदम्य साहस बोकेर उनी बाटो लागिन्। बाटो कहाँ सजिलो थियो र! भर्खरै परेको पानीले चिप्लो भएको गोरेटो। ठाडो उकालो र कहालीलाग्दो ओरालो। हरेक पाइलामा बढ्दो पीडा। उनको गति घट्दै थियो, तर व्यथाको गति बढ्दै थियो। माइतीघरभन्दा केही माथि पुग्दा, एउटा चौतारीनिर उनी थुप्रुक्क बसिन्। उनलाई लाग्यो, अब एक पाइला पनि हिँड्न सक्दिनँ। प्रसव पीडाको आँधीले उनलाई बेस्सरी हल्लायो।

उनको आँखाबाट आँसुका धारा बगे। वरिपरि कोही थिएन। आकाशमा बादल मडारिइरहेको थियो, उनको मनमा डरको बादल। श्रीमानको याद आयो, आफ्ना दुई छोराछोरीको याद आयो र पेटभित्रको बच्चाको मायाले उनलाई छटपटी भयो। त्यही चिप्लो बाटो, त्यही खुला आकाशमुनि, उनले हार मानिन्। र, त्यहीँ उनले आफ्नो तेस्रो सन्तान, एक छोरालाई जन्म दिइन्।
नवजात शिशुको पहिलो रुवाइ बाजुराको त्यो एकान्त पाखामा गुञ्जियो। तर त्यो खुसीको रुवाइ थिएन, त्यो थियो जीवन र मृत्युको दोसाँधमा उभिएको एक आमा र बच्चाको चित्कार। पार्वतीको शरीर रगतले लतपत थियो, उनी नितान्त एक्ली र कमजोर थिइन्।

तर, हरेक अँध्यारो सुरुङको अन्त्यमा कतै न कतै उज्यालोको त्यान्द्रो बाँकी हुन्छ। पार्वतीको चित्कार कसैले सुनेको थियो। बाटोमा हिँड्ने कुनै बटुवाले त्यो कारुणिक दृश्य देखे र तुरुन्तै टाँटे स्वास्थ्य चौकीमा खबर गरे। खबर पुग्यो, सि.अ.न.मि.मंगला कुमारी बोहराको कानमा। मंगला ती स्वास्थ्यकर्मीहरूमध्ये एक हुन्, जो जागिर खानका लागि मात्र होइन, जीवन बचाउनका लागि काम गर्छिन्। खबर सुन्नेबित्तिकै उनको मन एकछिन चिसो भयो। उनले कल्पना गरिन्— एक असहाय आमा, खुला आकाशमुनि नवजात शिशुसँग…। ढिलाइ गर्ने कुनै गुन्जायस थिएन।
मंगलाले तुरुन्तै आफ्नो तीनजनाको टोली तयार पारिन्। हातमा मेडिकल किट, स्टेचर र मनमा जीवन बचाउने अठोट लिएर उनीहरू त्यो चिप्लो र अप्ठ्यारो बाटोमा दौडिए। उनीहरूका लागि त्यो केवल ३० मिनेटको बाटो थिएन, त्यो जीवन र मृत्युबीचको दूरी थियो।

जब मंगला र उनको टोली घटनास्थलमा पुग्यो, उनीहरूले जे देखे, त्यसले उनीहरूको मन छियाछिया बनायो। रगतले लतपत भएकी पार्वती, छेउमा नवजात शिशु, दुवैको अवस्था नाजुक। मंगलाले एक पल पनि खेर फालिनन्। उनले तुरुन्तै आफ्नो व्यावसायिक कुशलता देखाइन्। “नडराउनुस् बहिनी, हामी आइपुग्यौं। अब केही हुँदैन,“ मंगलाको आवाजले पार्वतीको मुटुमा आशाको सञ्चार गरायो। टोलीले तुरुन्तै काम सुरु गर्यो। उनीहरूले त्यही बाटोमा बसेर पार्वतीको बाँकी रहेको सालनाल निकाले। बच्चाको नाभी काटेर सफा गरे। आमा र बच्चा दुवैलाई न्यानो कपडाले बेरे। उनीहरूले केवल प्राथमिक उपचार मात्र गरेनन्, पार्वतीलाई मानसिक ढाडस पनि दिए। त्यो क्षणमा, मंगला बोहरा पार्वतीका लागि स्वास्थ्यकर्मी मात्र होइन, एक दिदी, एक आमा र साक्षात् देवदूत थिइन्।

त्यसपछि सुरु भयो अर्को संघर्ष— आमा र बच्चालाई सुरक्षित रूपमा स्वास्थ्य चौकी पुर्याउने। त्यो अप्ठ्यारो बाटोमा स्टेचरमा बोकेर हिँड्नु कुनै युद्ध जितेभन्दा कम थिएन। तर मंगला र उनको टोलीले हार मानेन। उनीहरूले आलो रगत र काखको बच्चासहितकी पार्वतीलाई सुरक्षित रूपमा स्वास्थ्य संस्था पुर्याए।
स्वास्थ्य चौकी पुगेपछि मंगलाले भनिन्, “यदि हामी समयमै नपुगेको भए, जे पनि हुन सक्थ्यो। अत्यधिक रक्तश्रावका कारण आमाको ज्यान जान सक्थ्यो, वा संक्रमणले बच्चालाई खतरा हुन सक्थ्यो। धन्य, समयमै खबर पायौं र दुवैको ज्यान बच्यो।“

पार्वती ल्वार त केवल एक प्रतिनिधि पात्र हुन्। बाजुराका दुर्गम गाउँहरूमा यस्ता कति पार्वतीहरू छन्, जो स्वास्थ्य संस्थाको पहुँच नहुँदा, परिवारको साथ नपाउँदा र गरिबीको चपेटामा पर्दा यस्तै नियति भोग्न बाध्य छन्।

१८ वर्ष नपुग्दै बिहे गरेकी पार्वतीले २२ वर्षमै तीन सन्तान जन्माइसकेकी थिइन्। कलिलो उमेरमा बारम्बार गर्भवती हुँदा उनको स्वास्थ्य कमजोर थियो। मानसिक तनावका कारण उनले केही समय औषधि सेवन गरेको रिपोर्टले देखाउँथ्यो। यी सबै समस्याको बीचमा, मंगलाजस्ता स्वास्थ्यकर्मीको समयमै उपस्थितिले उनको जीवन जोगिएको थियो।
यस आर्थिक वर्षमा मात्रै बाजुरा स्वास्थ्य चौकीमा ४५ जनाले संस्थागत सुत्केरी गराएका छन्। तीमध्ये अधिकांशका श्रीमान् विदेशमा छन्। उनीहरू या त सासु–ससुराको भरमा छन्, या त एक्लै। सडक र स्वास्थ्य संस्थाको दूरीले उनीहरूको जीवनलाई सधैं जोखिममा राखेको छ। स्थानीय सरकारले टोल–टोलमा प्रसूति गृह बनाएको दाबी गरे पनि, जबसम्म परिवार र व्यक्ति आफैं सचेत हुँदैनन्, तबसम्म यस्ता घटनाहरू रोकिँदैनन्। मंगला भन्छिन्, “दुई हप्ता अघि–पछि बच्चा जन्मनु सामान्य हो। तर व्यथाले च्यापेपछि मात्रै स्वास्थ्य संस्था आउने चलन अत्यन्तै जोखिमपूर्ण छ। यो डरलाग्दो खेल हो।“
गएको वर्ष कोल्टीमा दुई जनाले बाटोमै बच्चा जन्माएका थिए। अघिल्लो वर्ष एक जनाको त बाटोमै बच्चा पाउन नसकेर मृत्यु भयो। यस्ता दुःखद घटनाहरूको बीचमा, मंगला बोहरा र उनको टोलीले गरेको यो उद्धार कार्य एउटा सानो सफलता मात्र होइन, यो मानवता र व्यावसायिकताको अनुपम उदाहरण हो।
मंगला बोहरा त्यो प्रणालीको एक हिस्सा हुन्, जहाँ स्रोत र साधनको अभाव छ, जहाँ भूगोल कठिन छ, र जहाँ सामाजिक चेतनाको कमी छ। तर उनी गुनासो गरेर बस्दिनन्। उनी आफ्नो कर्ममा विश्वास गर्छिन्। उनको लागि, हरेक जीवन अमूल्य छ। चाहे त्यो दुर्गम पाखामा जन्मिएको होस्, वा सुविधासम्पन्न अस्पतालमा।
उनको अनुहारमा थकान देखिन्छ, तर आँखामा अदम्य साहस र करुणा झल्किन्छ। उनी बाजुराका ती महिलाहरूका लागि आशाको दियो हुन्, जो अन्धकारमा हराएका छन्। उनी त्यो भरोसा हुन्, जसले भन्छ— “तिमी एक्लो छैनौ, हामी छौं।“

पार्वती ल्वार र उनको नवजात छोरा आज सुरक्षित छन्, र यसको सम्पूर्ण श्रेय मंगला बोहरा र उनको टोलीलाई जान्छ। उनीहरूले तलबका लागि मात्र काम गरेनन्, उनीहरूले आफ्नो ज्यानलाई जोखिममा राखेर अर्काको ज्यान बचाए। उनीहरू ती गुमनाम नायक हुन्, जसको कथा मिडियामा कमै आउँछ, तर जसको कामले समाजमा सबैभन्दा ठूलो प्रभाव पारेको हुन्छ।
बाजुराको त्यो बाटोमा पार्वतीले बच्चा मात्र जन्माइनन्, त्यहाँ मानवताले पनि पुनर्जन्म लियो। र त्यो मानवताको प्रतीक थिइन्— सिअनमी मंगला कुमारी बोहरा। जबसम्म मंगलाजस्ता निस्वार्थ र साहसी स्वास्थ्यकर्मीहरू यी दुर्गम पहाडहरूमा सेवा गरिरहन्छन्, तबसम्म जस्तोसुकै कठिनाइमा पनि जीवनले बाटो खोज्नेछ र मानवताले जित्नेछ।

-राम दत्त जोशी