काठमाडौं । नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करण नेपाली क्रिकेट इतिहासकै सबैभन्दा महत्त्वाकांक्षी, व्यवस्थित र प्राविधिक रूपले सम्पन्न प्रतियोगिता बन्ने दिशामा अग्रसर भएको छ। आगामी कात्तिक ९ गतेदेखि मङ्सिर ५ गतेसम्म काठमाडौँको कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा आयोजना हुने यस महाकुम्भले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक आयामलाई नयाँ उचाइमा पु¥याउने निश्चित प्रायः छ। प्रतियोगिता सुरु हुन करिब तीन साता मात्रै बाँकी रहँदा क्यान र फ्रेन्चाइज टोलीहरूको दौडधुप, मैदानको भौतिक स्तरोन्नति र अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) सँग भइरहेको कूटनीतिक समन्वयले एनपीएल अब केवल एउटा घरेलु लिगमा मात्र सीमित नरही ग्लोबल फ्रेन्चाइज लिगको नक्सामा आफूलाई स्थापित गर्ने जमर्को गरिरहेको प्रस्ट्याउँछ। एउटा सामान्य क्रिकेट प्रतियोगितादेखि अर्बौंको लगानी, विश्वस्तरीय खेलाडीको जमघट र उच्च प्रविधिको प्रयोगसम्म आइपुग्दा एनपीएलले नेपाली खेलकुदको इकोसिस्टममै एउटा ठूलो हलचल ल्याइदिएको छ।

कुनै पनि ठूलो खेलकुद प्रतियोगिताको सफलता त्यसको भौतिक पूर्वाधार र दर्शकले पाउने सुविधामा निर्भर रहन्छ। विगतका संस्करणहरूमा नेपाली क्रिकेट समर्थकहरूले आफ्नो टोली र खेलाडीलाई समर्थन गर्न देखाएको अदम्य साहस र उत्साहको जति प्रशंसा गरे पनि उनीहरूले मैदानमा भोगेका सास्तीलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। शौचालयको अपर्याप्तता, पिउने पानीको अभाव, प्रवेशद्वारमा हुने अस्तव्यस्तता र मैदानभित्र उड्ने धुलोका कारण दर्शकले निकै कष्टकर अनुभव बटुल्नुपरेको थियो। तर, यसपटक नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले यी सबै पुराना कमजोरीहरूलाई सुधार्दै दर्शकको अनुभवलाई केन्द्रबिन्दुमा राखेको छ। क्यानका सचिव पारस खड्काले स्पष्ट रूपमा भनेका छन् कि यसपटक टिकट काटेर मैदान प्रवेश गर्ने दर्शकले ढोकाबाट पस्दादेखि खेल हेरेर फर्किंदासम्म एउटा उत्कृष्ट र सहज वातावरणको महसुस गर्नेछन्।

यसका लागि मैदान परिसरमा नयाँ संरचनाहरू थप्ने, सम्बन्धित मन्त्रालयसँग समन्वय गरी बाटो र गेटको उचित व्यवस्थापन गर्ने र धुलो नियन्त्रणका लागि विशेष संयन्त्र अपनाउने काम अन्तिम चरणमा पुगेको छ। उपलब्ध सीमित स्थानको अधिकतम प्राविधिक उपयोग गर्दै दर्शक क्षमता बढाउने जुन प्रयास भइरहेको छ, यसले एनपीएललाई हेर्न आउने फ्यानहरूको सन्तुष्टिलाई मात्र बढाउने छैन, भविष्यमा कर्पोरेट बक्स र हस्पिटालिटी जस्ता व्यावसायिक अवधारणाहरू भित्र्याउन पनि बाटो खुला गर्नेछ।

भौतिक पूर्वाधारसँगै यसपटकको एनपीएलको सबैभन्दा ठूलो प्रतीक्षा भनेको आईसीसीको आधिकारिक मान्यता (स्याङसन) हो। क्यानले आफ्नो तर्फबाट सम्पूर्ण कागजी र कानुनी प्रक्रिया पूरा गरिसकेको छ र अब आईसीसीको ‘ग्रिन सिग्नल’को मात्र पर्खाइ छ। यो मान्यता किन यति धेरै महत्त्वपूर्ण छ भने, यसले प्रतियोगिताको सम्पूर्ण स्वरूपलाई नै बदलिदिनेछ। जब कुनै लिगले आईसीसीको मान्यता पाउँछ, तब त्यहाँ खेलिएका खेलहरू आधिकारिक टी–ट्वान्टी रेकर्डमा दर्ता हुन्छन्। पहिलो र दोस्रो संस्करणमा खेलाडीहरूले बनाएका रन र लिएका विकेटहरू उनीहरूको व्यक्तिगत आधिकारिक टी–ट्वान्टी करिअरमा जोडिएका थिएनन्। तर यसपटक मान्यता पाएमा कीर्तिपुर मैदानमा बनेका हरेक कीर्तिमान विश्व क्रिकेटको तथ्याङ्कमा सङ्ग्रह हुनेछन्। यसै कारणले गर्दा विश्व क्रिकेटका हस्तीहरू अस्ट्रेलियाका डेभिड वार्नर, बङ्गलादेशका शकिब अल हसन, दक्षिण अफ्रिकाका हेनरिक क्लासेन जस्ता खेलाडीहरू नेपाली फ्रेन्चाइज टोलीको सम्पर्कमा आएका हुन्। आईसीसीको मान्यताले यी खेलाडीहरूलाई नेपाल आउन कानुनी र व्यावसायिक रूपमा सुरक्षित बनाउँछ। फ्रेन्चाइज टोलीहरू अहिले पैसा तिर्न तयार भएर बसेका छन्, तर उनीहरूले आफ्ना विदेशी स्टार खेलाडीहरूको अन्तिम घोषणा गर्न आईसीसीकै निर्णय कुरिरहेका छन्। यदि यो मान्यता समयमै प्राप्त भयो भने नेपाली क्रिकेट समर्थकले टेलिभिजनको पर्दामा मात्र देखेका विश्वका महान् क्रिकेटरहरूलाई आफ्नै आँखा अगाडि कीर्तिपुरको मैदानमा छक्का प्रहार गरिरहेको वा विकेट लिइरहेको देख्न पाउनेछन्।

खेलकुदको प्राविधिक पक्षलाई विश्लेषण गर्दा विगतका दुई संस्करणमा क्यानले सबैभन्दा बढी आलोचना खेपेको विषय अम्पायरिङ थियो। अम्पायरका निर्णयहरूलाई लिएर मैदानभित्रै खेलाडीहरू असन्तुष्ट देखिने, प्रशिक्षक र टिम म्यानेजरहरूले सार्वजनिक रूपमै आक्रोश पोख्ने र दर्शकहरूले क्यानको कार्यक्षमतामाथि प्रश्न उठाउने शृङ्खला चलेको थियो। एउटा व्यावसायिक र ठूलो लगानीको लिगमा एउटा गलत निर्णयले एउटा टोलीलाई करोडौँको घाटा लाग्न सक्छ। यही गम्भीरतालाई बुझेर क्यानले यसपटक निर्णय समीक्षा प्रणाली (डीआरएस) भित्र्याउने साहसिक र ऐतिहासिक कदम चालेको छ। दुईवटा प्राविधिक कम्पनीहरूसँग यसको सफल परीक्षण भइसकेको र छिट्टै औपचारिक घोषणा गर्ने सचिव खड्काको भनाइले नेपाली क्रिकेट अब ‘डिजिटल युग’मा प्रवेश गरेको सङ्केत दिन्छ। डीआरएस निकै महँगो प्रविधि हो, तर खेलको निष्पक्षता, अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूको विश्वास जित्न र म्याच फिक्सिङ जस्ता अवाञ्छित गतिविधिहरूलाई निरुत्साहित गर्न यो प्रविधि अनिवार्य भइसकेको थियो।

व्यावसायिक दृष्टिकोणले एनपीएलको तेस्रो संस्करण एउटा ठूलो आर्थिक फड्को मार्ने विन्दुमा आइपुगेको छ। कुनै पनि फ्रेन्चाइज लिग तब मात्र सफल र दिगो हुन्छ, जब त्यसमा लगानी गर्ने फ्रेन्चाइज मालिकहरूले आफ्नो लगानीको प्रतिफल पाउँछन्। पहिलो संस्करणमा ४३ लाख रुपैयाँबाट सुरु भएको टिमको भ्यालुएसन आज करोडौँमा पुगेको छ। क्यानले यो वर्षदेखि कमर्सियल मोडलअनुसार आफूले कमाएको कुल आम्दानीको ५० प्रतिशत हिस्सा ८ वटै फ्रेन्चाइज टोलीहरूलाई समान रूपमा वितरण गर्ने नीति ल्याएको छ। यो मोडेल इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) लगायत विश्वका सफल लिगहरूले अपनाएको मोडेल हो। यसले फ्रेन्चाइज टोलीहरूलाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाउँछ र उनीहरूले सुरुवाती वर्षहरूमा गरेको जोखिमपूर्ण लगानीको प्रतिफल (आरओआई) सुनिश्चित गर्छ। जब टिमहरू आर्थिक रूपमा सुरक्षित हुन्छन्, तब उनीहरूले ग्रासरुट क्रिकेटमा लगानी गर्ने, आफ्नै एकेडेमी खोल्ने र बाह्रै महिना खेलाडीहरूलाई अनुबन्ध गरेर राख्न सक्ने हैसियत राख्छन्।

प्रतियोगिताको समयतालिका निर्धारण पनि क्यानको अर्को रणनीतिक र विश्लेषणात्मक निर्णय हो। दसैँ र तिहारजस्तो नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो चाडपर्वको बीचमा यति ठूलो प्रतियोगिता आयोजना गर्दा दर्शकको उपस्थिति कम होला कि भन्ने आशङ्काहरू पनि नउठेका होइनन्। तर क्यानको नेतृत्व यसमा पूर्ण रूपमा विश्वस्त र स्पष्ट छ। सचिव पारस खड्काका अनुसार यो समय तय गर्नु रहर नभई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको क्यालेन्डर र विदेशी खेलाडीको उपलब्धतालाई हेरेर गरिएको बाध्यकारी तर बुद्धिमानी निर्णय हो। विश्व क्रिकेटमा हिउँदको समयमा अस्ट्रेलियाको बिग बास, दक्षिण अफ्रिकाको एसए ट्वेन्टी, युएईको आईएलटी ट्वेन्टी जस्ता ठूला लिगहरू हुने भएकाले त्यो समयमा उच्च स्तरका विदेशी खेलाडीहरू नेपाल ल्याउन असम्भव जस्तै हुन्छ। त्यसैले विदेशी लिगहरूको चाप नहुने र विदेशी स्टारहरू फुर्सदमा रहने यही कात्तिक–मङ्सिरको ‘विन्डो’ एनपीएलका लागि सबैभन्दा उपयुक्त ठहरिएको हो।

समग्रमा विश्लेषण गर्दा, एनपीएलको तेस्रो संस्करण केवल एउटा क्रिकेट प्रतियोगिता मात्र नभएर नेपाली खेलकुदले विश्वमञ्चमा आफूलाई प्रस्तुत गर्ने एउटा भव्य ‘सोकेस’ हो। भौतिक पूर्वाधारमा गरिएको आमूल परिवर्तन, डीआरएस जस्तो अत्याधुनिक प्रविधिको प्रयोग, विदेशी स्टार खेलाडीहरूको सम्भावित आगमन, आईसीसीको आधिकारिक मान्यताको सुनिश्चितता र फ्रेन्चाइज टोलीहरूसँगको बलियो आर्थिक साझेदारीले एनपीएललाई दक्षिण एसियाकै एउटा उदयमान र प्रतिष्ठित क्रिकेट लिगको रूपमा उभ्याउँदै छ। अबको तीन साता नेपाली क्रिकेटका लागि केवल तयारीको समय मात्र होइन, यो एउटा यस्तो सुनौलो भविष्यको ढोका उघार्ने प्रतीक्षा हो, जसले दशकौँसम्म नेपाली क्रिकेटको दिशा र दशा तय गर्नेछ। दर्शकको अपेक्षा, प्रायोजकको विश्वास र सरोकारवालाहरूको लगानीलाई न्याय गर्दै क्यानले यो महाकुम्भलाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेमा नेपालले खेलकुद पर्यटन र व्यावसायिक खेलकुदको क्षेत्रमा एक अभूतपूर्व क्रान्ति हासिल गर्ने कुरामा कुनै दुईमत छैन।