चितवन । नेपाल प्राकृतिक सम्पदामा धनी देश हो । यसको वन सम्पदा र कृषिजैविक विविधता यसका प्रमुख आधार हुन्। यहाँको पहाडी, हिमाली र तराई भू–भागमा फरक–फरक किसिमको जलवायु पाइन्छ जसले वन्यजन्तु र वनस्पति प्रजातिहरूको धनी बनाएको छ। वन र कृषिजैविक विविधता नेपालको पारिस्थितिक प्रणाली, आर्थिक विकास र ग्रामीण जनजीवनका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यस लेखमा नेपालमा वन र कृषिजैविक विविधताको अवस्था, महत्व, चुनौतीहरू र यसको संरक्षणका उपायहरूको बारेमा चर्चा गरिनेछ।
वनको अवस्था र महत्व
नेपालको भू–भागको लगभग ४०५ भाग वन क्षेत्रले ओगटेको छ। तराई, पहाड र हिमालमा विभिन्न प्रकारका वनस्पतिहरू पाइन्छन्। नेपालका मुख्य वन प्रकारहरूमा साल, सिमल, सिसौ, रुध्राक्ष, भोजपत्र, देवदार, लगायतका वनस्पतिहरू पर्दछन्। यसका साथै, विभिन्न प्रकारका जङ्गली जनावर र चराहरू पनि नेपालका वनमा पाइन्छन्।
यी वनहरूले हावापानीलाई सन्तुलित गर्न, पानीको स्रोतको संरक्षण गर्न, र पर्यावरणीय सेवाहरू प्रदान गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछन्।वनले नेपालका ग्रामीण जनजीवनलाई सिधा प्रभावित गर्छ। ग्रामीण समुदायका लागि इन्धन काठ, जडीबुटी, घाँस, काठपात र अन्य वन उत्पादहरू जीवनयापनका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। वन पर्यटनको दृष्टिले पनि नेपाल विश्वभरि चिनिन्छ। अन्नपूर्ण, सगरमाथा, लाङटाङ, र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज जस्ता वन्यजन्तु संरक्षण क्षेत्रहरूले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छन्, जसले देशको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
कृषिजैविक विविधताको महत्व
कृषिजैविक विविधता भन्नाले विभिन्न प्रकारका बालीनाली, फलफूल, तरकारी, पशुपक्षी र माछाको विविधतालाई बुझिन्छ। नेपालका कृषि प्रणालीले हरेक क्षेत्रको भौगोलिक विविधता र जनजीवनलाई सम्बोधन गर्दछ। यहाँका पहाडी भेगमा अन्न बाली, कोदो, फापर, चिनो, र सिमी जस्ता परम्परागत बालीहरू पाइन्छन् भने तराईमा धान, गहुँ, मकै, र दालहरू प्रमुख अन्न बालीहरू हुन्।
कृषिजैविक विविधता नेपालमा खाद्य सुरक्षा, पोषण, र ग्रामीण समुदायको जीविकाका लागि महत्त्वपूर्ण छ। फरक–फरक प्रजातिका बालीहरूले परम्परागत ज्ञान र सीपलाई जीवन्त राख्न मद्दत पु¥याउँछन्। यसले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई सामना गर्न र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्न पनि सहयोग गर्छ। कृषिजैविक विविधताको संरक्षणले परम्परागत खेती प्रणालीलाई निरन्तरता दिन र नयाँ प्रजातिको विकासमा सहयोग पु¥याउँछ।
चुनौतीहरू
नेपालमा वन र कृषिजैविक विविधताको संरक्षणमा विभिन्न चुनौतीहरू रहेका छन्। तीमध्ये केही प्रमुख चुनौतीहरू निम्न छन्ः
१। वन विनाश र अवैध कटानः वन क्षेत्रहरूको विनाश, अवैध कटान र आगलागीका घटनाहरूले वन सम्पदामा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ। वन विनाशका कारणले वन्यजन्तुहरूको आश्रय गुम्न गएको र पर्यावरणीय सन्तुलन खलबलिन पुगेको छ।
२। जलवायु परिवर्तनः जलवायु परिवर्तनले वन र कृषिजैविक विविधतालाई गम्भीर चुनौतीहरू उत्पन्न गरेको छ। अत्यधिक वर्षा, खडेरी, र तापमानमा भएको वृद्धि जस्ता घटनाहरूले बालीको उत्पादन र वनस्पतिहरूको वृद्धि घटाएको छ।३। अवैज्ञानिक कृषि प्रणाली र रासायनिक मलको प्रयोगः नेपालमा अझै पनि परम्परागत कृषि प्रणालीले प्रमुख स्थान ओगटेको छ। यद्यपि, आधुनिक कृषि प्रणाली अपनाउन र रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगले कृषिजैविक विविधता ह्रास भएको छ। यसले माटोको उर्वराशक्ति घटाउने र जैविक प्रणालीमा नकारात्मक असर पार्छ।
४। वन क्षेत्रमा बसोबास र अव्यवस्थित विकासः वन क्षेत्रमा अव्यवस्थित बसोबास, सडक निर्माण, र जलविद्युत आयोजना जस्ता विकास गतिविधिहरूले वन क्षेत्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यसका कारण वन्यजन्तुहरूको बासस्थान सिमित हुँदै गएको छ र वन्यजन्तु–मानव द्वन्द्वका घटना बढिरहेका छन्।
५। नयाँ रोग र कीराहरूको बढोत्तरीः कृषिमा नयाँ रोग र कीराहरूको बढोत्तरीले बाली उत्पादनमा गिरावट आएको छ। रोग प्रतिरोधात्मक नयाँ प्रजातिहरूको विकास नगरेको अवस्थामा परम्परागत प्रजातिहरू लोप हुने खतरा हुन्छ।
संरक्षणका उपायहरू
वन र कृषिजैविक विविधताको संरक्षणका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ। केही महत्त्वपूर्ण उपायहरू निम्न छन्ः
१। वन संरक्षण र व्यवस्थापनः वन संरक्षणका लागि स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। सामुदायिक वन व्यवस्थापन, पुनःवनीकरण कार्यक्रम, र अवैध कटान नियन्त्रण गर्ने कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। वन क्षेत्रमा आगलागीको रोकथाम र दिगो व्यवस्थापनका लागि शिक्षाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ।
२। जैविक कृषि प्रणालीको प्रवर्द्धनः जैविक कृषि प्रणाली अपनाउनु पर्ने आवश्यकता छ जसले रासायनिक मल र विषादीको प्रयोगलाई कम गर्छ। जैविक खेतीले माटोको उर्वराशक्ति बढाउँछ र स्वस्थ उत्पादन दिन्छ। यसले कृषिजैविक विविधताको संरक्षण र ग्रामीण समुदायको आर्थिक उन्नतिमा मद्दत पुर्याउँछ।३। स्थानीय प्रजातिहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनः स्थानीय प्रजातिहरूको संरक्षणका लागि अनुसन्धान र प्रवर्द्धन आवश्यक छ। प्रजातिहरूको सङ्कलन, संरक्षण र वितरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। यसले परम्परागत बालीहरूको पुनरुत्थानमा मद्दत पुर्याउँछ।
४। जलवायु परिवर्तन अनुकूलन रणनीतिः जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई न्यून गर्न अनुकूलन रणनीति आवश्यक छ। बालीको विविधता कायम राख्ने, पानीको स्रोतको संरक्षण, र साना सिंचाइ परियोजनाहरू सञ्चालन गरी जलवायु अनुकूलनमा सहयोग पुर्याउन सकिन्छ।
५। सरकारी नीतिहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनः वन र कृषिजैविक विविधताको संरक्षणका लागि सरकारले निर्माण गरेका नीतिहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। वन संरक्षण ऐन, जैविक कृषि नीति, र वन्यजन्तु संरक्षण सम्बन्धी नीतिहरूलाई जनस्तरसम्म पु¥याउनु र जनचेतना फैलाउनु आवश्यक छ।
निष्कर्ष
नेपालको वन र कृषिजैविक विविधता देशको आर्थिक, पर्यावरणीय, र सामाजिक सन्तुलनका लागि महत्त्वपूर्ण आधार हो। यी सम्पदाको दिगो संरक्षण र उपयोगले देशको समृद्धि र जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन सक्छ। वन र कृषिजैविक विविधताको संरक्षणका लागि सरकार, गैरसरकारी संस्था, र स्थानीय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ। परम्परागत ज्ञान, आधुनिक प्रविधि र अनुसन्धानको सम्मिश्रणबाट नेपालले आफ्नो वन र कृषिजैविक विविधतालाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित राख्न सक्छ।
शिशिर पाठक
कृषि तथा वन बिज्ञान विश्वविद्यालय,रामपुर, चितवन
